Ik onderzoek de impact van digitalisering op de overheid. Ik adviseer diverse overheden (Rijk, provincies, gemeenten) hoe zij hierop kunnen inspelen. Dit zijn langdurige en diepgaande trajecten in nauwe samenwerking met de opdrachtgever.

Digitale transformatie van de overheid

Digitalisering en platformen bieden kansen voor overheden om hun taken, zoals het realiseren van grote maatschappelijke uitdagingen, op een radicaal andere manier aan te pakken: door nieuwe samenwerkingsverbanden en met inbreng van burgers. Dit brengt de vraag met zich mee hoe het publieke domein, en de rol van de overheid hierbij, moet worden vormgegeven in het digitale.

Hoe kan de overheid haar taken beter en efficiënter uitvoeren door optimaal gebruik te maken van de kracht van platformen, enerzijds door regulering van bestaande platformen en door zelf principes toe te passen die succesvolle platformbedrijven ook gebruiken?

En vanuit een digitaliserende samenleving bezien:

Hoe kunnen maatschappelijke waarden als toegankelijkheid, inclusiviteit, gelijkheid, democratie en privacy worden geborgd in de digitale samenleving en digitale systemen en infrastructuren die (veelel door bedrijven) worden aangelegd?

Overheidsrollen bij platformen

De digitale transformatie van de overheid gaat gepaard met een verandering van de rol van de overheid van een ‘government’ naar een ‘governance of ecosystems’: een overheid die in samenwerking met actoren haar doelstellingen realiseert, die zorgt voor een ondersteunende basis (van bijvoorbeeld spelregels, standaarden, data of infrastructuur) waarop anderen producten en diensten kunnen aanbieden en die maatschappelijke waarden als toegang, gelijkheid, privacy en veiligheid daarin borgt.

Het totstandbrengen van overheidsdiensten is steeds vaker een kwestie zijn van co-creatie met andere spelers: bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers. Hierbij maken de diverse spelers gebruik van elkaars middelen en mogelijkheden waaronder data. Dit zal grote impact hebben op hoe de overheid werkt en georganiseerd is. Deze organisatorische vraag is samen met een vernieuwing van het instrumentarium de grootste uitdaging.

De ‘overheid als platform’ kan globaal op drie manieren vorm krijgen:

  • Door platformen te reguleren (governance of platforms), zodanig dat toegankelijkheid en inclusiviteit geborgd zijn en dat maatschappelijke waarden voldoende verankerd zijn in de spelregels van het platform of in de code van de algoritmen die gebruikt worden in digitale systemen.
  • Als gebruiker en partner van platformen, bijvoorbeeld door data en infra te delen met bedrijven en burgers en publieke diensten aan te bieden die gebaseerd zijn op deze platformen. Dat speelt met name bij geo-data, mobiliteit en zorg.
  • Ten derde, door zelf een platform aan te bieden (government as a platform: de overheid als platform), waarop burgers en bedrijven nieuwe toepassingen en diensten kunnen ontwikkelen. Hier passen initiatieven rond open overheid, open data, open spending en open besluitvorming. Ook uitvoeringsorganisaties (zoals Rijkswaterstaat) en nutsbedrijven kunnen de basis kunnen zijn voor zo’n platform.

Bouwstenen voor de overheid als platform

De overheid als platform vormt een basis, een voedingsbodem en een vangnet dat burgers en bedrijven in staat stelt om te bloeien, floreren, ondernemen, zichzelf te ontwikkelen. Net zoals de openbare ruimte en de rechtstaat dat in de fysieke wereld bieden.

Smart city: de stad als platform

Bij de overheid als platform wordt in eerste instantie meestal voorgesteld als een computersysteem of -infrastructuur zoals een ‘smart city’ of een ‘internet of things’ waarop (dankzij data en algoritmes) efficiënte en intelligente diensten draaien. De stad als een digitaal platform.

Zo’n platform kan uit meerdere lagen bestaan, waarin diensten worden gebouwd op verschillende publieke en private databronnen. Zie hiernaast een schematische voorbeeld (bron: UK Government Data System).

De overheid is dan verantwoordelijk voor de publieke diensten, die door overheden zelf of in co-creatie met bedrijven en burgers worden ontwikkeld. Ook de ‘law’ en ‘soft law’, die horen bij de rechtstaat en democratische legitimering, horen tot deze publieke lagen.

Lees hier meer over de ontwikkeling en het ontwerp van smart cities.

Een platform maakt gebruik van netwerkeffecten, van principes van delen en uitwisselen en kan bijvoorbeeld via reputatiesystemen en feedbackmechanismen zorgen voor nieuwe vormen van zelfregulering. Bij een platform horen afspraken, standaarden, besturingsmodellen en gereedschappen en middelen die het gebruik van het platform bevorderen en de uitwisselbaarheid van de toepassingen garandeert. Hierbij kan het veel leren van grote platformen als Google, Facebook, Amazon en Uber die in vele markten actief zijn. Een overheid die al ver is met het digitaal transformeren tot een platformoverheid is Estland.

Bij de overheid als platform zijn de drie bouwstenen van platformen van belang:

1. Data

Data vormen de lijm tussen alle processen en onderdelen van het platform en de verschillende spelers. Bij ‘data’ gaat het om alles wat te maken heeft met het verzamelen, verwerken en interpreteren van data, de ‘grondstof’ van de digitale samenleving.

Het toenemend gebruik van data en algoritmes door overheden brengt ook dilemma’s en uitdagingen met zich mee zoals: Welke aannames zitten er in de gebruikte algoritmes en in hoeverre zijn deze op publieke waarden gebaseerd? Hoe wordt er omgegaan met de verzamelde data en de interpretaties eruit? Waar worden de data opgeslagen en wie is er de eigenaar van? Lees ook: 

2. Infrastructuur

De infrastructuur vormt de harde kern van het platform. Het is de gemeenschappelijke basis die alles en alle stakeholders ondersteunt, waarop alle processen en diensten werken. Dit is de nieuwe generatie digitale infrastructuur op het gebied van energie, internet en bouwen. Daarbij horen ook de afspraken, protocollen, standaarden en verdragen waarmee we onze samenleving vormgeven. Wie is eigenaar van de infrastructuur? Hoe zijn beschikbaarheid, toegankelijkheid en continuïteit gewaarborgd?

3. Communities

De ‘community’ draait om het samenkomen van verschillende spelers op het platform en hun sociale interacties. Bedrijfsmatige platforms zijn vaak ingericht als een marktplaats waar vragers en aanbieders elkaar ontmoeten, of aan elkaar verbonden worden op basis van gebruikersprofielen en beoordelingen.

Bij een overheid zal het meer gaan om sociale marktplaatsen waar burgers met elkaar samenwerken of met de overheid of bedrijven en waar sociale en maatschappelijke diensten worden ontwikkeld, zoals zorg, sociale zekerheid en veiligheid. Lees ook: Samen op een sociale marktplaats. Hoe de overheid kan transformeren naar een platform voor het sociaal domein.

Hier gaat het ook om hoe beslissingen worden genomen in de community: op basis van welke onderhandeling komt een transactie tot stand? Wat zijn ‘eerlijke’, rechtvaardige, sociale afspraken waarop partijen rond de digitale overheid samenwerken?

De ‘community’ gaat ook over (nieuwe) vormen van participatie, die kunnen variëren van het meedenken en meedoen van burgers, tot en met de overheid die initiatieven van bedrijven en burgers ondersteunt en stimuleert.

Maatschappelijke missies aanpakken met platformen

Platformen rond maatschappelijke uitdagingen kunnen transities versnellen door verschillende spelers rond een maatschappelijke opgave (bijvoorbeeld schone energie-infrastructuur, schone leefomgeving, gezonde leefstijl) samen te brengen, schaal te creëren en belangrijke knelpunten weg te nemen die samenwerking tussen verschillende stakeholders vergemakkelijken.

De overheid zou door het voortouw te nemen de impasse kunnen doorbreken die vaak bestaat tussen de vele verschillende spelers die op elkaar wachten. Neem ook nieuwe manieren om de mobiliteit voor burgers in de buitengebieden te verzorgen (toekomst van openbaar vervoer) of neem de stikstofproblematiek en energietransitie waar boerenbedrijven, nieuwe energiecorporaties, burgers, bouwbedrijven en overheden samen nieuwe oplossingen en combinaties gaan ontwikkelen. Meer hierover in: