Ik onderzoek de impact van digitalisering op de overheid zelf. Ik adviseer diverse overheden (Rijk, provincies, gemeenten) hoe zij hierop kunnen inspelen. Dit zijn langdurige en diepgaande trajecten in nauwe samenwerking met de opdrachtgever.

Het is belangrijk dat het uitgangspunt van de digitalisering van de overheid niet de ICT is maar de maatschappelijke opgaven en publieke taken van de overheid.

Digitalisering van de overheid

Het totstandbrengen van overheidsdiensten zal steeds vaker een kwestie zijn van cocreatie met andere spelers: bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers. Hierbij maken de diverse spelers gebruik van elkaars middelen en mogelijkheden waaronder data. Dit zal grote impact hebben op hoe de overheid werkt en georganiseerd is. Deze organisatorische vraag is de grootste uitdaging.

Digitalisering creëert kansen om grote maatschappelijke uitdagingen op een radicaal andere manier aan te pakken: door nieuwe samenwerkingsverbanden en met inbreng van burgers. Dit brengt de vraag met zich mee hoe het publieke domein, en de rol van de overheid hierbij, moet worden vormgegeven in het digitale.

De digitale transformatie van de overheid gaat gepaard met een verandering van de rol van de provincie van een ‘government’ naar een ‘governance of ecosystems’: een overheid die in samenwerking met actoren haar doelstellingen realiseert, die zorgt voor een ondersteunende basis (van bijvoorbeeld spelregels, standaarden, data of infrastructuur) waarop anderen producten en diensten kunnen aanbieden en die maatschappelijke waarden als toegang, gelijkheid, privacy en veiligheid daarin borgt.

De grote uitdaging voor de overheid is hoe ze haar doelstellingen kan realiseren in de veranderende, digitaliserende wereld:

  • Hoe kan de overheid haar taken beter en efficiënter uitvoeren door optimaal gebruik te maken van de kracht van platformen, enerzijds door regulering van bestaande platformen en door zelf principes toe te passen die succesvolle platformbedrijven ook gebruiken.
  • Hoe kunnen maatschappelijke waarden als toegankelijkheid, inclusiviteit, gelijkheid en privacy worden geborgd?

Platformen rond maatschappelijke uitdagingen kunnen transities versnellen door verschillende spelers samen te brengen, schaal te creëren en belangrijke knelpunten weg te nemen die samenwerking tussen verschillende stakeholders vergemakkelijken.

De overheid als platform kan globaal op drie manieren vorm krijgen:

  • Door platformen te reguleren (governance of platforms), zodanig dat toegankelijkheid en inclusiviteit geborgd zijn en dat maatschappelijke waarden voldoende verankerd zijn in de spelregels van het platform of in de code van de algoritmen die gebruikt worden in digitale systemen. Lees bijvoorbeeld ‘Mobiliteit vraagt om regie van overheid
  • Als gebruiker en partner van platformen, door data te delen met bedrijven en burgers en publieke diensten aan te bieden die gebaseerd zijn op deze platformen. Dat speelt met name bij geo-data. Een licht voorbeeld is ook het gebruik van Facebook door provincies voor voorlichting en evenementen.
  • Ten derde, door zelf een platform aan te bieden (government as a platform), waarop burgers en bedrijven nieuwe toepassingen en diensten kunnen ontwikkelen. Hier passen initiatieven rond open overheid, open data, open spending, open besluitvorming.

De overheid als platform

De overheid als platform vormt een basis, een voedingsbodem en een vangnet dat burgers en bedrijven in staat stelt om te bloeien, floreren, ondernemen, zichzelf te ontwikkelen. Net zoals de openbare ruimte en de rechtstaat dat in de fysieke wereld bieden.

Een platform maakt gebruik van netwerkeffecten, van principes van delen en uitwisselen en kan bijvoorbeeld via reputatiesystemen en feedbackmechanismen zorgen voor nieuwe vormen van zelfregulering. Bij een platform horen afspraken, standaarden, besturingsmodellen en gereedschappen en middelen die het gebruik van het platform bevorderen en de uitwisselbaarheid van de toepassingen garandeert. Hierbij kan het veel leren van grote platformen als Google, Facebook, Amazon en Uber die in vele markten actief zijn.

Bij de overheid als platform zijn de drie universele elementen van belang.

1. Data

Data vormen de lijm tussen alle processen en onderdelen van het platform en de verschillende spelers. Bij ‘data’ gaat het om alles wat te maken heeft met het verzamelen, verwerken en interpreteren van data, de basisgrondstof van de digitale samenleving. Welke aannames zitten er in de gebruikte algoritmes en in hoeverre zijn deze op publieke waarden gebaseerd? Hoe wordt er omgegaan met de verzamelde data en de interpretaties eruit? Waar worden de data opgeslagen en wie is er de eigenaar van?
Lees ook: 

2. Infrastructuur

De infrastructuur vormt de harde kern van het platform. Het is de gemeenschappelijke basis waarop alles werkt, die alles (lees: alle burgers en bedrijven) ondersteunt. Dit is de nieuwe generatie digitale infrastructuur op het gebied van energie, internet en bouwen. Daarbij horen ook de afspraken, protocollen, standaarden en verdragen waarmee we onze samenleving vormgeven. Wie is eigenaar van de infrastructuur? Hoe zijn beschikbaarheid, toegankelijkheid en continuïteit gewaarborgd? Lees ook: Netneutraliteit en de strijd om de toegang tot platformen.

De ‘infrastructuur’ omvat de tastbare nieuwe generatie digitale infrastructuur op het gebied van energie, internet, bouwen evenals de bijbehorende afspraken, protocollen, standaarden en verdragen. Wie is eigenaar van de infrastructuur? Hoe zijn beschikbaarheid, toegankelijkheid en continuïteit gewaarborgd? In hoeverre is er een splitsing nodig tussen een nutsfunctie en toepassingen en diensten op de infrastructuur? In hoeverre mag er onderscheid gemaakt worden tussen diensten in tarieven en beschikbaarheid?

Lees meer over de nieuwe generatie digitale infrastructuren voor communicatie, mobiliteit, energie, gebouwen en bestuur.

3. Communities

De ‘community’ draait om het samenkomen van verschillende spelers op het platform en hun sociale interacties. Bedrijfsmatige platforms zijn vaak ingericht als een marktplaats waar vragers en aanbieders elkaar ontmoeten, of aan elkaar verbonden worden op basis van gebruikersprofielen en beoordelingen.

Bij een overheid zal het meer gaan om sociale marktplaatsen waar burgers met elkaar samenwerken of met de overheid of bedrijven en waar sociale en maatschappelijke diensten worden ontwikkeld, zoals zorg, sociale zekerheid en veiligheid. Hier gaat het ook om hoe beslissingen worden genomen in de community: op basis van welke onderhandeling komt een transactie tot stand? Wat zijn ‘eerlijke’, rechtvaardige, sociale afspraken waarop partijen rond de digitale overheid samenwerken? Lees: Samen op een sociale marktplaats. Hoe de overheid kan transformeren naar een platform voor het sociaal domein.