Ik zoek onderzoek al jaren de ontwikkeling van de slimme stad en de toekomst van de overheid, geef er lezingen over en adviseer diverse overheden.

De afgelopen decennia heeft de overheid steeds meer taken aan de markt overgelaten. Tevens is er geëxperimenteerd met het volledig aan burgers overdragen van taken onder de noemer ‘doe-democratie’ en ‘participatiesamenleving’.

De overheid van de toekomst is steeds meer een platform of een reguleerder van platformen die op een slimme manier samenwerkt met bedrijven en burgers om publieke diensten en nutsfuncties tot stand te brengen en om hierbij publieke waarden te borgen. Bedrijven leveren belangrijke diensten en verzorgen de digitale infrastructuren van de toekomst op het gebied van communicatie, energie, bouwen en smart city besturingssoftware. Burgers spelen een belangrijke rol bij veiligheid, sociale cohesie en zorg. Dit alles kan niet zonder democratisch gelegitimeerde grenzen en kaders.

Centrale vragen rond smart cities zijn:

Hoe worden publieke diensten in de toekomst gecreëerd in de smart city?

En hoe ziet de overheid er dan uit en wat is haar rol?

Hoe ziet de samenwerking tussen burgers, bedrijven en overheden er in de toekomst uit? Welke vormen van burgerparticipatie en marktwerking?

Hoe blijft de smart city inclusief en democratisch gelegitimeerd en bestuurd?

Smart cities: digitale infrastructuur

De leefomgeving digitaliseert in rap tempo door de opkomst van mobiel internet 5G, het internet of things en nieuwe digitale infrastructuren voor energie, mobiliteit en wonen. Steeds meer objecten in de omgeving, van lantaarnpalen en rookmelders tot auto’s, zijn met internet verbonden en beschikken over sensoren waarmee ze informatie uit hun omgeving kunnen verzamelen. Sensoren in en op gebouwen, smartphones en andere objecten geven een steeds rijker, bijna live, beeld van de processen die zich in de stad afspelen. De continue datastroom vormt als het ware een nieuwe informatielaag over de fysieke stad heen: de stad krijgt gevoel.

Met deze data kunnen gepersonaliseerde diensten worden geleverd bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit zoals Uber, TomTom en SnappCar. Logistieke processen zoals verkeer en afvalstromen kunnen worden geoptimaliseerd. Steden zouden beter bestuurd kunnen worden met als gevolg: minder files, minder energieverbruik en een gezondere bevolking. Dit is de belofte van de slimme stad.

Essay_digitalisering_next_gen_infra_-_M_Kreijveld_pdf__pagina_1_van_63_

De nieuwe generatie digitale infrastructuren en de daarin verzamelde data zijn vaak niet in handen van de overheid. Soms zijn ze van burgers maar veel vaker zijn ze eigendom van grote internationaal opererende ondernemingen zoals telecombedrijven, smartphonefabrikanten, socialenetwerksites, energiemaatschappijen, banken, leveranciers van verlichting en navigatiesoftware. Denk aan bedrijven als Facebook, KPN, Eneco, Siemens, Philips, TomTom en Google. De afgelopen jaren heeft hier een enorme machtsconcentratie plaatsgevonden: een handjevol bedrijven lijkt steeds dominanter te worden in het digitale domein.

 

Lees meer over deze ontwikkelingen en de sturingsvragen rond smart cities in: ‘Meer grip op de leefomgeving?

Open overheid

hhh

 

Meer sturing of  meer zelfsturing?

Een belangrijke vraag is of de smart cities zullen leiden tot meer ruimte voor inbreng van burgers, burgerinitiatieven en zelforganisatie, of dat deze leidt tot meer technocratie: technische systemen in handen van enkele bedrijven en bestuurders die complexe ondoorzichtige beslissingen nemen.

We zien rond smart cities een aantal sturingsidealen terugkomen: van een strak geleide ‘Sim City’ (verwijzend naar een computerspel) waarin bestuurders vanuit een technische control room besturen op basis van data, en een ‘favela’ van zelforganiserende burgers die zelf beslissen over begrotingen en die samen hun wijk schoon en veilig houden.

smart_cities_3visions_mk
Drie visies op het bestuur van de slimme stad van top-down tot bottom-up.

Het inzicht groeit dat er een middenweg gevonden zal moeten worden waarbij de overheid burgers deels vrijheid geeft en deels een stevige basis neerzet waarin algemeen belang wordt geborgd en besluitvorming transparant en controleerbaar is. Dit is het beeld van de overheid als platform. Lees ook: Wie ontwerpt de slimme steden van de toekomst?

De smart city geeft nieuwe mogelijkheden om het gedrag van burgers te sturen door bewezen psychologische principes toe te passen om mensen aan te zetten tot verantwoord gedrag. Dit wordt ook wel ‘nudging’ genoemd. Een duwtje in de ‘goede richting’ maar wie bepaalt er wat gewenst is?  Lees verder: De intelligente omgeving: aanjager van gewenst gedrag?

Samen creëren

Voor een ‘slimme samenleving’ zijn twee processen cruciaal: het samen creëren en het samen beslissen.

voorop zetten dan zijn er twee manieren om

Dankzij de nieuwe netwerktechnologie kunnen burgers op een nieuwe manier participeren in het bestuur van hun stad: door een rol te spelen in de cocreatie van publieke diensten als veiligheid en zorg bijvoorbeeld, door met elkaar samen te werken en door gezamenlijke besluitvorming.

Democratie en de stad van 2030 hier het toekomstbeeld ‘Samen creeren en beslissen in de slimme stad‘, dat laat zien hoe dit er in de toekomst uit kan zien.

De stad wordt steeds meer een omgeving waarin ook relatief kleinschalige productie (zoals urban farming) kan plaatsvinden. Lees: De vierde revolutie maakt de stad tot platform.

Slimme burgers

STIPO_OUR_CITY_Cover_preview_b90c05a9-d9e7-459a-aff2-2879280e48bf_1024x1024-1Slimme steden vragen ook om slimme burgers (smart citizens) die in staat zijn om informatie over hun omgeving te verzamelen en op basis daarvan initiatieven te ontplooien en zelf diensten te produceren. Bovendien kunnen zij zo overheden en bedrijven kritisch blijven controleren en bevragen. Burgers die zelf meten, produceren, maken, kritisch controleren.

Denk ook aan initiatieven Geluidsnet rond Schiphol, het netwerk Bevingmeter in Groningen waar burgers zelf de aardbevingen meten, en Vangstenregistratie dat inzicht geeft in de visstanden. Burgers kunnen een wezenlijke bijdrage leveren in bijvoorbeeld het helpen terugvinden van wrakstukken op satellietfoto’s en het helpen ontrafelen van milieuvraagstukken in de vorm van een serious game.

Lees ook: ‘Smart cities require smart citizens‘ waarin ik een overzicht geeft van verschillende participatiemethoden.

Sharing cities: deeleconomie in de stad

Het delen van spullen, bezorgen en mobiliteit, schoonmaken en zorg: het zijn veelal lokale aangelegenheden die samenkomen in de slimme stad. Op termijn zouden mobiliteitsdiensten kunnen leiden tot een compleet ander ontwerp van de stad: minder parkeerplaatsen in binnensteden bijvoorbeeld. Meer over de deeleconomie lees je hier.

In binnensteden is de impact van e-commerce steeds meer zichtbaar. Winkelketens verdwijnen en webwinkels openen filialen: grote waarin je alles kunt zien of kleine die vooral als afhaalloket dienen. Popupstores en innovatieve warenhuisconcepten spelen een belangrijke rol in het zoeken naar nieuwe verdienmodellen die aanspreken bij de consument. Lees verder: Toekomst van de retail.

De stad is een ook een belangrijke omgeving waar nieuwe innovaties totstandkomen.

Nieuwe vormen van burgerparticipatie, hoe ontwerpen we de stad en hoe werken bedrijven burgers en overheden daarbij samen? samen creëren ze data.

slimme stad = bouwsteen energie, data, intelligentie

In de complexe technologische systemen worden bovendien talloze interpretaties van data gemaakt en beslissingen genomen. Dit brengt vragen met zich mee op het gebied van privacy, veiligheid en toegankelijkheid bijvoorbeeld. Hoe worden deze publieke waarden geborgd in de ‘datalaag’?

Vormgeven van het publieke domein

Samen beslissen

Dankzij internet kunnen grote groepen samen verstandige beslissingen nemen op een nieuwe en rijkere manier dan via stemmen of referenda. Bijvoorbeeld ‘decision support systems’ waarbij in meerdere rondes tot consensus gekomen wordt. Technieken die worden ingezet in organisaties om strategische beslissingen te nemen.

Deze nieuwe vormen van collectieve besluitvorming zouden ook gebruikt kunnen worden om de democratie te verrijken met naast representatie ook directe democratie.

Lees meer in: Democratie en sociale media

Grenzen aan participatie

Op vrijwel alle niveaus en op alle plaatsen hebben overheden de afgelopen jaren geëxperimenteerd met burgerparticipatie: van burgers die hun mening mogen geven tot burgers die mogen meehelpen en meewerken, bijvoorbeeld aan het bijhouden van groenvoorzieningen. Toch worden na meer dan tien jaar praten en experimenteren nog altijd dezelfde ‘fouten’ gemaakt.

Uit onderzoek en ervaring blijkt dat slechts een kleine groep burgers actief participeert. En wat te doen als burgerinitiatieven elkaar gaan raken? Was de overheid er niet juist om dit soort lastige beslissingen te nemen en conflicterende belangen af te wegen? Waar ligt de balans tussen bottom up en top down, tussen het verticale en horizontale? En is de ‘participerende samenleving’ niet een mooi excuus om te bezuinigen op sociale zekerheid en de problemen over te hevelen naar burgers?

In een tijd waarin er een overvloed aan meningen en communicatiemiddelen je dagelijks een opiniepeiling zou kunnen doen, is het des te belangrijker om een discussie te voeren over de grenzen van ‘participatie’. De grenzen worden gevormd door:

  • kunnen: burgers beschikken niet over de competenties, tijd, vaardigheden (zoals taalvaardigheid), mondigheid of andere middelen om langdurig te participeren;
  • willen: burgers hebben geen zin, aandacht of interesse in langdurige projecten en bijbehorende druk en verplichtingen, zeker als die niet direct hun eigen belang raken;
  • mogen: de overheid is er om conflicterende belangen en visies af te wegen namens rekening houdend met alle burgers, ook de minderheid; de overheid heeft monopolie op het gebied van geweld; burgerinitiatieven kunnen interfereren met het algemene belang, opsporing en veiligheid.

Burgerparticipatie is alleen nuttig mits begrensd en goed geregisseerd. Bestuurders, beleidsmakers en politici moeten duidelijke kaders stellen waarbinnen ruimte is voor nuttige ideeën en inzet van burgers. Lees ook: Grenzen aan burgerparticipatie.