Hoe kan onze democratie er in de toekomst uit zien, waarbij representatie gecombineerd wordt met directere vormen inbreng door burgers via samen creëren en beslissen?

Dat is de zoektocht waar ik me al enige jaren mee bezighoud. In het onderzoek dat ik naar deze onderwerpen doe verken ik de nieuwe mogelijkheden van sociale media en andere technieken en middelen (zoals apps, nieuwe besluitvormingsgereedschappen, digitale petities en referenda) en hun beperkingen.

Digitale democratie

Sociale media, online fora en andere technieken creëren nieuwe mogelijkheden om burgers te betrekken bij de politiek en het bestuur. Tijdens alle fasen van het politieke proces zouden burgers meer betrokken kunnen worden: van het agenderen van politieke thema’s, het bijdragen aan politieke voorstellen tot het transparant maken van politieke besluitvorming. Bovendien zouden deze middelen burgers kunnen faciliteren om zelf maatschappelijke vraagstukken op te pakken via co-creatie en zelforganisatie. Het totale spectrum van participatie wordt weergegeven in de onderstaande figuur en sluit aan bij het model dat ik ontwikkelde voor verschillende stadia van wisdom of crowds (Maurits Kreijveld – Unlocking The Full Potential of the Crowd DEF2).

Participatiemodel Digitale Democratiee
Model voor interactie tussen burgers en politici in de digitale democratie (verticaal: de rol van de burger)

Nieuw hierin zijn de mogelijkheden voor ‘passieve’ participatie: via het monitoren van burgers kunnen hun voorkeuren en overtuigingen worden vastgesteld. Deze zouden gebruikt kunnen worden bij de politieke besluitvorming. Hieronder meer over deze mogelijkheden.

Doe-democratie

In de troonrede sprak de koning van een ‘participatiesamenleving’. De kerngedachte hierbij: van burgerparticipatie naar overheidsparticipatie en van een passieve burger naar een doe-democratie.

Collectieve besluitvorming

Spelers van het spel Reactables moeten fiches en pionnen verplaatsen die onderlinge relaties hebben. Deze worden aangegeven op het blauwe onderscherm.

Sociale media, online prikborden en discussiefora: het kost tegenwoordig weinig moeite om ideeën, meningen en beoordelingen te verzamelen. Des te groter is de uitdaging om uit al deze losse reacties zinvolle informatie te halen. Bovendien: hoe krijg je grote groepen tot een gezamenlijk gedragen besluit?

Dankzij internet kunnen grote groepen samen verstandige beslissingen nemen op een nieuwe en rijkere manier dan via stemmen of referenda. Bijvoorbeeld ‘decision support systems’ waarbij in meerdere rondes tot consensus gekomen wordt. Technieken die worden ingezet in organisaties om strategische beslissingen te nemen.

Deze zouden ook gebruikt kunnen worden om de democratie te verrijken met nieuwe vormen.  Deze technieken kunnen ook gebruikt worden in combinatie met scenario-analyse en management-games (zie afbeelding): er kan gespeeld worden met verschillende keuzes en de doorwerking daarvan in de praktijk. Op basis daarvan kan een beslissing worden bijgesteld of meer geïnformeerd worden genomen.

Deze ontwikkelingen geven tevens voeding aan nieuwe vormen van democratie door zelforganiserende groepen zoals Liquid Democracy (ontwikkeld door de Piratenpartij), Holacracy (zelfsturende teams, veel gebruikt door internet startups) en Futarchy (nieuw leven ingeblazen door de opkomst van de blockchain-technologie).

Daarnaast zien we nieuwe vormen van beslissen door initiatieven als G1000, en volksrepresentatie door mensen aan te wijzen via loting (zoals beschreven door Van Reybroeck) of zorgvuldig te kiezen als vertegenwoordiger van een bepaalde groepering in de samenleving (Tom Atlee).

Dilemma’s van de digitale democratie

Tegelijkertijd worden daarmee nieuwe verwachtingen gecreëerd over de invloed en inspraak die burgers hebben: betekent ‘luisteren naar de burger’ dat letterlijk overgenomen wordt wat een meerderheid roept zonder dat de representativiteit van die groep bekend is? Ook verliezen overheden en politici een deel van hun gezag en invloed, bestaande komen instituties onder druk te staan. Dat levert talloze nieuwe dilemma’s op.

Grenzen aan participatie

Uit onderzoek blijkt dat slechts een kleine elite van burgers actief participeert. En wat te doen als burgerinitiatieven elkaar gaan raken? Was de overheid er niet juist om dit soort lastige beslissingen te nemen en conflicterende belangen af te wegen? Waar ligt de balans tussen bottom up en top down, tussen het verticale en horizontale? En is de ‘participerende samenleving’ niet een mooi excuus om te bezuinigen op sociale zekerheid en de problemen over te hevelen naar burgers?

In een tijd waarin er een overvloed aan meningen en communicatiemiddelen je dagelijks een opiniepeiling zou kunnen doen, is het des te belangrijker op zoek te gaan naar de grenzen aan participatie. De grenzen worden gevormd door:

  • kunnen: burgers beschikken niet over de competenties, tijd, vaardigheden (zoals taalvaardigheid), mondigheid of andere middelen om langdurig te participeren;
  • willen: burgers hebben geen zin, aandacht of interesse in langdurige projecten en bijbehorende druk en verplichtingen, zeker als die niet direct hun eigen belang raken;
  • mogen: de overheid is er om conflicterende belangen en visies af te wegen namens rekening houdend met alle burgers, ook de minderheid; de overheid heeft monopolie op het gebied van geweld; burgerinitiatieven kunnen interfereren met het algemene belang, opsporing en veiligheid.

Nepnieuws

Toekomst van de journalistiek

Een vitale democratie kan niet zonder een kritische en onafhankelijke journalistiek. Deze wereld staat momenteel onder druk en is flink aan het veranderen.De toenemende stroom nepnieuws en framing door politici maakt een kritische, onafhankelijke journalistiek des te belangrijker. Deze komt echter steeds meer in de knel mede doordat het traditionele verdienmodel van de media (abonnementen, advertenties) onder druk staat. Meer hierover kun je lezen op mijn pagina over de toekomst van de journalistiek.

De lokale democratie heeft hier extra last van omdat het in steeds meer gemeenten ontbreekt aan een journalistiek die verslag doet van gemeenteraden e.d. Lees hier hoe lokale platformen hierbij een rol zouden kunnen spelen: Lokale platformen voor democratie.

De politiek en sociale media

Hoe gaan politici en burgers om met sociale media?

veel-gekwetter-frontEnkele jaren geleden deed ik samen met Chris Aalberts onderzoek onderzoek naar het gebruik van sociale media door overheid, politici en burgers. Daarvoor analyseerden we onder andere Hyves-pagina’s, Twitterberichten en Overheid 2.0-initiatieven en interviewden we ambtenaren, politici en burgers.

Het onderzoek leverde waardevolle inzichten op over het huidige gebruik van sociale media door overheden en politici en motivaties en intenties van burgers.

Lees hier meer over ons boek ‘Veel gekwetter, weinig wol’ en de uitkomsten.

Sociale media tijdens verkiezingen

Tijdens de verkiezingen spelen sociale media een steeds grotere rol. Het is mogelijk om burgers meer direct te betrekken bij het opstellen van partijprogramma’s. Tevens kunnen burgers een actieve rol spelen in het campagnevoeren, onder andere via filpjes, apps en meetups. Hieraan hebben Obama in 2008 en Bernie Sanders in 2016 een belangrijk deel van hun succes hebben te danken. Ook worden campagnes steeds sterker gericht op specifieke doelgroepen die elk met hun eigen argumenten overtuigd moeten worden.

Sociale media monitoring als het nieuwe opiniepeilen

Sociale media worden een steeds betere vorm van opiniepeilen die zelfde bestaande peilingen naar de kroon kan gaan steken. Ik verkende de mogelijkheden en beperkingen:

Toekomst voor politieke partijen

ROB Politieke partijen rapportHoe kunnen politieke partijen hun relatie met de samenleving versterken met behulp van nieuwe technieken zoals sociale media monitoring, collectieve besluitvormingsgereedschappen, smart cities en interactieve omgevingen? Dat beschrijf ik in mijn visie op de toekomst van politieke partijen. Deze verscheen in een essaybundel van de Raad voor het Openbaar Bestuur.

De ontwikkelingen stellen politieke partijen voor de vraag wat ze willen zijn: gebruiken ze peilingen en profielen om zo groot mogelijk te worden of gaan ze uit van een moreel kompas en proberen ze aanhangers te vinden bij hun visie  op de toekomstige samenleving?

Credits hoofdafbeelding: Crowdflik.com, crowd powered video.