Hoe kunnen we grote maatschappelijke vraagstukken aanpakken door met nieuwe technologieën, slimmer gebruik te maken van de kennis, expertise, vaardigheden, creativiteit en inzet van iedereen?

Hoe neem je als organisatie verstandige beslissingen op basis van big data en inzichten?

Hoe zien de organisaties van de toekomst eruit waarbij mensen en slimme computers effectief samenwerken en elkaar aanvullen?

We leven in een tijd waarin het eenvoudiger is dan ooit om grote hoeveelheden data, informatie, meningen en beoordelingen te verzamelen. Des te groter is de uitdaging voor organisaties, individuen en de samenleving om hieruit iets verstandigs en nuttigs uit te halen. Hoe kunnen we samen slimmer zijn? Dát is waar mijn verkenning naar collectieve intelligentie (CI) over gaat. 

Definitie van collectieve intelligentie

De mens dankt zijn succes aan groepsintelligentie: door effectief samen te werken, ons te specialiseren en taken te verdelen, informatie te delen, afspraken te maken en gezamenlijk beslissingen te nemen, rekening houdend met verschillende belangen en invalshoeken. Hierdoor kunnen we doelen bereiken die ver boven onze individuele mogelijkheden gaan. groepsintelligentie wordt ook wel collectieve intelligentie genoemd. 

Internet en digitalisering hebben nieuwe mogelijkheden gecreëerd voor collectieve intelligentie: alles en iedereen is met elkaar te verbinden, wereldwijd; individuele bijdragen, handelingen, meningen en beoordelingen zijn ‘op te tellen’ tot één en andersom: grote complexe taken en processen in organisaties zijn op te delen in kleinere deeltaken die kunnen worden verdeeld over een groep over de grenzen van landen en sectoren heen zonder dat ze fysiek bij elkaar hoeven te komen. Ook intelligente apparaten, sensoren en robots verzamelen steeds meer informatie over de wereld om ons heen.

Met artificiële intelligentie (A.I.) komt daar een nieuwe dimensie bij: het kan patronen herkennen in grote hoeveelheden data en effecten van keuzes doorrekenen. Hiermee kunnen mensen betere, op complexe data en feiten gebaseerde beslissingen nemen. A.I. kan ook samenwerking ondersteunen, bijvoorbeeld door overeenkomsten en verschillen te identificeren en voorstellen te doen om tot groepsconsensus te komen. Hiervoor worden momenteel modellen ontwikkeld, gebaseerd op groepen bijen of spreeuwen. De grote uitdaging naar de toekomst toe is om combinaties van mensen met slimme computers/robots (A.I.) te maken die de kracht van beide optimaal benut en waarbij ze elkaar aanvullen. 

Collectieve intelligentie is een gedeelde intelligentie of groepsintelligentie die voortkomt uit de interactie (samenwerking of competitie) tussen personen en/of ‘computers’.

Collectieve intelligentie betekent dat een groep slimmer is dan de som der delen en slimmer dan het slimste individu.

De uitkomst van interacties tussen individuen of hun kennis, informatie en ideeën, die we als ‘wijs’ beschouwen omdat deze nieuwe kennis en inzichten oplevert en de som der delen of individuele bijdragen overtreft.

De collectieve intelligentie van een systeem is niet direct terug te voeren tot een individu of een individuele interactie maar is de emergente eigenschap van een complex systeem.

Vormen van Collectieve Intelligentie

De uiteenlopende vormen van collectieve intelligentie kunnen worden ingedeeld op basis van twee factoren: de mate van interactie tussen de spelers in de crowd (onafhankelijk of afhankelijk/interactief) en de mate waarin de crowd actief deelneemt aan het proces, dus meebeslist en mee-creëert. Dit is samengevat in de onderstaande figuur. 

Wisdom of crowds

Een veelgebruikte term voor collectieve intelligentie is ‘de wisdom of crowds’. Hierbij gaat het meestal om onafhankelijke kennis en informatie, losse meningen en voorspellingen. Met complexe algoritmes kunnen hieruit inzichten, kennis en intelligentie worden gedestilleerd. Het kan ook gaan om het ‘uitbesteden’ van taken aan gebruikers en het aftappen van de crowd (crowdsourcing). Met een relatief kleine, losse bijdrage kun je toch al meedoen en zijn we samen slimmer.

De ‘wisdom of crowds’ meestal gedefinieerd als het fenomeen dat een grote groep gewone mensen (een ‘crowd’) in staat is om een betere inschatting te maken of beslissing te nemen dan een of enkele experts. 

De wisdom of crowds betekent dat – onder de juiste omstandigheden – een groep slimmer is dan haar slimste individu.

De bekendste voorbeelden van ‘wisdom of crowds’ zijn het schatten van het gewicht van een koe of het aantal knikkers in een pot. Vraag honderd mensen een schatting en het gemiddelde van deze schattingen ligt vaak verrassend dicht bij de werkelijke, zo leert de ervaring. Ook de aandelenbeurs en de zoekmachine van Google zijn voorbeelden van de wisdom of crowds. Lees hier meer over de wisdom of crowds.

Crowdsourcing

Co-creatie: samenwerken

CI kan ook totstandkomen door slim samenwerken bij het aanpakken van problemen of uitdagingen. Vaak is er een partij, bijvoorbeeld een groot bedrijf of overheid die het initiatief neemt en andere organisaties en burgers of klanten uitnodigt om te participeren.

Een goed voorbeeld is de opkomende platformeconomie waarbij Apple en Google ontwikkelsoftware beschikbaar stellen waarmee app-ontwikkelaars toepassingen kunnen maken en consumenten ze kunnen kopen en downloaden. Verder zien we platformen opkomen rond ontwerpen, fabricage (3D printen) en financieren van nieuwe producten. Lees hier meer over platformen. Zie ook hoe een grote fabrikant van huishoudelijke apparaten innoveert samen met actieve communities gebruikers door gebruik te maken van o.a. maakplatformen, crowdfunding en design sprints. 

Een ander voorbeeld is dat burgers ideeën kunnen inbrengen en suggesties kunnen aandragen voor de toekomstige inrichting van hun stad of wijk. Het kan ook een grote vraag zijn die wordt uitgezet bij een publiek om bijvoorbeeld oude graven op te sporen op de Utrechtse Heuvelrug, of wrakstukken op satellietfoto’s. Lees meer in ‘cocreatie van de slimme stad’.

Er komen steeds meer middelen beschikbaar om op grote schaal en via internet met elkaar samen te werken in teams. Vaak mogelijk gemaakt door informatie in de cloud. Denk aan de kantoorpakketten van Google en Microsoft waarmee teams samen aan documenten kunnen werken.

Zelforganisatie: de kracht van de zwerm

Zelforganisatie is de meest genetwerkte organisatievorm waarbij de collectieve intelligentie gedistribueerd is in het netwerk. Denk hierbij aan het beeld van de zwerm, waarbij alle leden hun gedrag op elkaar afstemmen, en zonder centrale regie een richting kiezen. Er wordt ook wel gesproken van peer-to-peer-organisaties omdat de deelnemers gelijkwaardig zijn. Voorbeelden: de communities die zichzelf organiseerden rond Linux, Wikipedia, coöperaties en broodfondsen.

Nepnieuws en deep fakes

Sociale media kunnen waardevolle inzichten opleveren over het gebruik van de publieke ruimte en over wat er onder de bevolking leeft. Zie hier een voorbeeld van mijn presentaties over wijsheid uit sociale media. De ‘groepswijsheid’ gaat echter verloren als mensen via sociale media te veel met elkaar in contact staan.

Daarnaast kunnen sociale media verspreiders zijn van desinformatie, nepnieuws en beïnvloeding en aanleiding kunnen geven tot massahysterie en polarisatie. Het aanpakken van nepnieuws is enorm complex: Wanneer is iets waar of onwaar of een ander perspectief of andere interpretatie van dezelfde feiten? Waar houdt de vrijheid van meningsuiting op en wanneer wordt het moderen van discussies een vorm van censuur? Lees meer over het bestrijden van nepnieuws.

Zelforganiserende systemen zijn flexibel en adaptief door de voortdurende snelle interactie tussen de individuele onderdelen. Deze passen zich aan op basis van lokale informatie (hun directe omgeving) en kunnen zo snel reageren. Kleine veranderingen op een lokaal niveau kunnen op globaal niveau tot een heel ander gedrag leiden. Een zelforganiserend systeem wordt daarom gezien als een systeem dat het best in staat is om te gaan met grote complexiteit. Het Chinese Haier is zeer ver gegaan in het transformeren van de eigen centrala geleide organisatie in een zelfsturende zwerm van micro-organisaties. Lees hier meer over Haier.

Collectieve besluitvorming: samen beslissen

De grote uitdaging voor de ‘zwerm’ is om verstandige beslissingen te nemen. Ik heb nieuwe gereedschappen verkend waarmee collectieve besluitvorming kan worden ondersteund. Lees meer in ‘Samen beslissen. Dit kan een alternatief bieden of een aanvulling zijn op onze representatieve democratie. In plaats van een parlement met vertegenwoordigers het volk zelf laten beslissen. Lees meer in: de toekomst van de democratie.

Lees ook meer over het gezamenlijk oplossen van conflicten en geschillen in ‘Ruzie of onenigheid: de crowd lost het op.

Serendipity

De meest ultieme vorm van ‘wisdom’ is misschien wel ‘serendipiteit’ een begrip dat samenhangt met diepgaande inzichten die vaak voortkomen uit het onverwachte, het toevallige. Het begrip staat daarmee haaks op het ‘planbare’ en ‘maakbare’ dat in onze huidige tijdgeest vol ‘meetbaarheid’ overheerst. Net als ‘willekeurige selectie’ en ‘het lot’ is ‘serendipiteit’ ook een hogere vorm van collectieve intelligentie.