De wereld verandert in hoog tempo: nieuwe technologie, klimaatveranderingen en geopolitieke verschuivingen creëren een nieuwe logica. Technologie is waardengedreven en niet neutraal. Het zit in organisaties en instituties en sinds de digitalisering, ook in onze algoritmen, in de technologie, in de verdienmodellen die steeds vaker onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. De vraag over onze toekomstige economie is dus voor een belangrijk deel een ontwerpvraag:

Hoe gaan we deze nieuwe wereld samen vormgeven: volgens welke waarden?

Dat betekent rekening houden met belangrijke maatschappelijke vragen en zorgen zoals:

  • Tweedeling in de samenleving: niet iedereen profiteert;
  • Lokaal protectionisme bedreigt wereldhandel;
  • Klimaatdoelen vragen om innovaties en kosten geld (kosten die we tot nu toe nog niet zichtbaar maakten in de economie).

Ik verken de nieuwe (ontwerp)principes van de economie van morgen. Ik doe dat onder de noemer ‘eerlijk’, wat uiteraard een subjectief begrip is.

Waardenstrijd

Internet maakt nieuwe genetwerkte organisatiestructuren mogelijk waarbij de macht en besluitvorming niet alleen centraal maar ook gedistribueerd kunnen worden (decentralized autonomous organizations). Deelnemers in het netwerk kunnen elkaar dan op basis van gelijkwaardigheid informatie uitwisselen of diensten leveren: peer-to-peer. Maar datzelfde internet creëert ook mogelijkheid voor meer centrale macht, zoals we zien bij grote centraal geleide, internationaal opererende platformen. Lees meer over de platformeconomie.

In de onderstaande figuur zie je een voortdurende waardenstrijd in de platformeconomie: van open versus gesloten platformen, die centraal of gedistribueerd worden aangestuurd.

Kwadranten eerlijke platformen.MK
Indeling van deelplatformen naar mate van hun sociale nut en organisatievorm. CC: BY Maurits Kreijveld. Wisdomofthecrowd.nl

 

 

 

 

 

Principes voor een ‘eerlijke’ economie

De samenleving heeft behoefte aan platformen die ‘eerlijker’ zijn en meer lokale waarde creëren en andere waarden proberen te integreren in het verdienmodel. Daarmee kan het draagvlak voor de platformeconomie groeien en kan er op grotere schaal gebruik gemaakt worden van de krachtige mogelijkheden van platformen terwijl lokale samenlevingen worden versterkt en publieke waarden worden geborgd.

Een meer Rijnlandse invulling dan de Angelsaksische die we nu het meest kennen. Dat betekent andere besturingsmodellen (zie verderop op deze pagina) en het borgen van maatschappelijke waarden (zoals solidariteit, privacy) en publieke belangen.

Hieronder een zoektocht naar eerlijke ontwerpprincipes voor de economie van morgen.

(1) Voorkomen van machtsconcentratie

De afgelopen jaren hebben we een enorme concentratie van macht gezien bij slechts enkele grote platformen als Facebook, Google, Amazon, Apple en Microsoft. Deze platformen zijn zo groot geworden dat ze bijna ‘too big to fail’ zijn geworden en dat ze bijna een ‘publiek goed’ zijn geworden: onmisbaar in het dagelijks leven van een burger.

(2) Decentraliseer macht: de commons

Gelijkwaardigheid en gedeeld eigenaarschap, gedistribueerde macht en besluitvorming.

Dat kan bijvoorbeeld als een groep lokale ondernemers of taxichauffeurs een eigen Uber-variant begint, waarvan ze zelf de aandeelhouder zijn (zie onder andere Yeller app of eCab). Of wanneer er een lokale Airbnb komt die eigendom is van de gemeenschap, of waarbij omwonenden inspraak hebben in de huisregels. Of wanneer er lokaal meer belasting wordt afgedragen die kan worden geïnvesteerd in het verbeteren van de buurt. Of als de verzamelde verhuurgegevens beschikbaar komen voor alle burgers in de stad zodat zij hiermee hun stad kunnen verbeteren.

(3) Eerlijke data, respect voor privacy

Individuele burgers hebben controle over hun eigen data en kunnen bepalen wie welke inzage heeft. Overheden en bedrijven respecteren een privacy, een ruimte voor burgers om ‘secrets and lies‘ te behouden. Meervoudige identiteitssystemen en privacy by design in datasystemen, maken dit mogelijk.

Interoperabiliteit. Recht om vergeten te worden.

(4) Publieke waarden

Solidariteit, inclusiviteit, wederkerigheid, empathie. Zie hier de discussie over netneutraliteit.

Credits afbeelding: CC: BY JD Hancock, via Flickr en jdhancock.com