Ik volg de ontwikkelingen van de deeleconomie al vanaf het begin. Ik spreek met initiatiefnemers en onderzoek nieuwe verdien- en besturingsmodellen. Momenteel onderzoek ik hoe platformen ‘eerlijker’ kunnen zijn: ‘eerlijke deelplatformen’.

Delen en samenwerken

Dankzij internet en digitalisering is er een heel spectrum aan nieuwe samenwerkingsmogelijkheden ontstaan aangeduid met verschillende begrippen: sharing economy, coproduction, collaborative economy, gig economy, collaborative consumption, crowdsourcing en in het Nederlands: deeleconomie.

Wat begon met het delen van informatie en sociale netwerken is inmiddels uitgebreid naar de fysieke wereld: het uitwisselen van energie, het elkaar lenen van spullen, verlenen van diensten zoals taxiritjes, schoonmaakklusjes en verhuren van je kamer.

Platformen hebben dit een hele nieuwe impuls gegeven. Via platformen als Airbnb, Uber, Helpling, Peerby, Thuisafgehaald en Konnektid, kunnen losse individuen elkaar gemakkelijker dan ooit vinden en op grotere schaal persoonlijke diensten verlenen en producten aan elkaar verkopen of met elkaar delen. Dat dit nieuwe delen al lang niet meer beperkt is tot een selectie groep fanatieke ‘delers’, blijkt ook uit het succes van onder meer Airbnb.

De platformen vervullen de rol van intermediair: ze brengen meerdere vragers en aanbieders samen. Ze laten de interactie tussen beide partijen soepeler verlopen (zoals het elkaar vinden, het maken afspraken, afhandelen van betalingen), en zorgen voor een bepaalde mate van continuïteit in de dienstverlening (door meerdere vragers en aanbieders te bundelen). Het zijn speciale vormen van platformen.

Ze zorgen meestal ook voor kwaliteitsbewaking. Dit gebeurt veelal via wederzijdse beoordelingen waarmee iemands reputatie kan worden ingeschat zonder dat je een persoon al hoeft te kennen. Platformen als Airbnb en Peerby zijn marktplaatsen waar gebruikers zelf kunnen kiezen uit een overzichtelijk aanbod. Platformen als Uber matchen vragers en aanbieders via een algoritme.

Platformen maken samenwerken en delen eenvoudiger, grootschaliger en geautomatiseerd.

Platformen kunnen razendsnel opschalen omdat ze niet gehinderd worden door een log apparaat, grote voorraden, fabrieken of personeel en vele afdelingen. Bovendien kunnen ze gebruik- maken van netwerkeffecten die ervoor zorgen dat producten en diensten aantrekkelijker worden als er meer producenten en consumenten zijn. Neem taxidienst Uber als typisch voorbeeld: hoe meer taxichauffeurs, hoe beter de dienstverlening aan de consument, en meer consumptie in een bepaald gebied maakt het aantrekkelijk om daar chauffeur te zijn.

Definitie van de deeleconomie

De ontwikkelingen gaan hard en de verschillende verschijningsvormen van delen en dienstverlenen lopen door elkaar heen. Dat maakt het lastig om de deeleconomie precies te definiëren. Mijn ruime definitie van de deeleconomie is:

het fenomeen dat partijen (burgers, consumenten, organisaties) elkaar diensten aanbieden of goederen aan elkaar leveren of deze met elkaar delen, al dan niet tegen betaling, via het internet of een ander coördinerend systeem (een platform).

Hoewel lastig kan het beleidsmatig nuttig zijn om de deeleconomie verder af te bakenen en zo onderscheid te maken tussen reguliere bedrijven en initiatieven. Criteria kunnen zijn (onder andere door: Frenken en Meelen):

  • consumenten onderling: dus geen bedrijven die spullen verhuren of leasen;
  • onderbenutte capaciteit: dus een autorit die je toch al zou maken, een huis dat je toch al hebt en ongebruikt is een paar weken per jaar. Met deze afbakening kun je economisch beredeneren dat de deeleconomie bijdraagt aan een vergroting van de economie zodra dit tegen betaling gebeurt;
  • tijdelijke toegang: dus je blijft zelf de hoofdeigenaar en draagt je bezit niet over (zoals bijv. tweedehands kleren) maar verleent anderen toegang tot je product of dienst.
  • ‘gig economy’: beperking tot het verlenen van kleine klusjes of taken (‘gigs’).

De toekomst van ‘delen’

Het delen en uitwisselen via het web en via platformen kan leiden tot nieuwe vormen van organisaties die autonoom en zonder centrale sturing opereren. Deze zogeheten decentralized autonomous organizations, lijken op zelforganiserende zwermen van gelijken, ook wel peer-to-peer organizations genoemd (crowd companies). Ze zouden centraal geleide organisaties en instituties kunnen vervangen en flexibel en wendbaar opereren en snel opschalen. Er wordt ook wel gesproken van platform coops (cooperatives), vergelijkbaar met coöperaties waar Nederland groot mee is geworden

Lees meer over de toekomst van samenwerken in mijn thema wisdom of crowds.

Deeleconomie in Nederland

De diversiteit aan ‘deelplatformen’ is inmiddels enorm en blijft groeien. Steeds meer sectoren krijgen te maken met nieuwe platformen die bestaande spelers uitdagen. Hieronder een greep uit het aanbod, regelmatig valt er een speler af of komt er een nieuwe bij. Deze opsomming laat een grote diversiteit aan platformen zien, die niet allemaal in de strenge definitie passen die we hierboven noemden.

  • Klussen en diensten:
    Helpling (huishoudelijke hulp en schoonmaak), Croqqer (betaal, ruil of vind klusjes), Hulpje, Werkspot.nl, Floow2
  • Autodelen en huren: het elkaar verhuren of lenen van auto’s en andere voortuigen. Voorbeelden: SnappCar (auto huren van je buren), MyWheels (auto huren aan/van je buren of van MyWheels), Uber (taxi-en bezorgdiensten), BlaBlaCar (carpoolen), WeGo (zakelijke autodelen), Toogethr (carpooling, samen naar het werk), StappIn, Splitcar, Car2Go (autoverhuur, Daimler), ANWB AutoMaatje (vrijwilligers halen en brengen minder mobiele burgers).
  • Eten en dineren: goedkopere en gevarieerdere alternatieven voor de afhaalchinees en restaurants. Voorbeelden: ThuisAfgehaald (betaalde maaltijden afhalen bij thuiskoks), EatWith (eten bij hobbykoks, in Amsterdam), AirDnD (thuis eten bij hobbykoks in een restaurantsfeer), Mealby (catering), WithLocals (locals laten je de stad zien en koken voor je. In Amsterdam en Eindhoven).
  • Groene stroom: alternatieve energieleveranciers van groene stroom. Vandebron (duurzame energie geproduceerd door kleine lokale producenten zoals boeren), ZonnePanelenDelen, Doneer de zon, de WindCentrale, Powerpeers.
  • Zorg. WeHelpen, Charly Cares, Zorg voor Elkaar
  • Kamers en kantoorruimte.
  • Spullen en goederen lenen. Peerby, Huren van buren, Krijg de kleertjes, De Kledingbibliotheek, Rewear, Deelit (campers, caravan, studieboeken).

Deeleconomie in steden

Diverse steden onderzoeken hoe ze de deeleconomie kunnen gebruiken om hub stad te versterken en publieke diensten te vernieuwen met betrokkenheid van burgers. Steden die hierin voorop lopen zijn o.a. Amsterdam, Stockholm en Gent. Ze noemen zichzelf ‘sharing cities’ en zitten dit in als city marketing.

Principes van de deeleconomie zouden gebruikt kunnen worden om talloze (sociale) voorzieningen in de stad zoals mobiliteit, zorg en veiligheid met minder geld en meer betrokkenheid te kunnen realiseren.

Maatschappelijke vraagstukken van de deeleconomie

Er is de laatste jaren veel discussie ontstaan over de deeleconomie. De term ‘delen’, ‘sharing’ en ‘collaborative’ suggereert hele sociale en maatschappelijk verantwoorde initiatieven. In de praktijk worden veel platformen echter gerund van een centraal hoofdkantoor en zijn ze gericht op winstmaximalisatie. Tegelijkertijd ontwijken ze bestaande belastingen en hebben ze liefst geen personeel in dienst.

Steeleconomie?

Er is een toenemende discussie over de vraag: zijn de platformen wel eerlijk? Wie profiteren ervan? Waar slaan de inkomsten neer? Er is behoefte aan nieuwe verdienmodellen waarbij de waarde die de platformen genereren en die het samen delen losmaakt, ook voor een belangrijk deel lokaal neer te laten slaan, zodat lokale gemeenschappen ervan profiteren. Dat betekent dat er gezocht moet worden naar besturingsmodellen en verdienmodellen die hierbij aansluiten.

En wat te denken van de economisering van onze samenleving als we onze sociale relaties en de bereidheid om elkaar te helpen en te delen gaan uitdrukken in geld?

Ervaringen van de afgelopen decennia met crowdsourcing en zelforganisatie leren dat ‘alles delen en samen doen’ in de praktijk niet zomaar vanzelf werkt en blijft werken: vaak komt na verloop van tijd de klad in initiatieven, is er sprake van uitsluiting of gaan initiatieven met elkaar conflicteren. De rol van overheden (voor democratische legitimering) en bedrijven (voor professionaliseren dienstverlening en continuïteit) komt dat weer in beeld.

Zie in de onderstaande figuur een poging om de initiatieven te ordenen.

Kwadranten eerlijke platformen.MK
Indeling van deelplatformen naar mate van hun sociale nut en organisatievorm. CC: BY Maurits Kreijveld. Wisdomofthecrowd.nl

Arbeidsmarkt en deeleconomie

De deeleconomie heeft een felle discussie losgemaakt over de toekomst van arbeid en de positie van deelnemers. Zijn de platformen werkgevers (met werknemers in dienst) of zijn het intermediairs die zelfstandig ondernemers verbinden met klanten? Door zich als intermediair te beschouwen kunnen platformen als Uber, Deliveroo en Helpling hun kosten en investeringen laag houden en scherp concurreren met bestaande aanbieders.

Lees ook: De deeleconomie maakt de hervorming van de arbeidsmarkt nog urgenter

Sociale zekerheid in tijden van robotisering en de deeleconomie.

Deeleconomie in steden

Diverse steden onderzoeken hoe ze de deeleconomie kunnen gebruiken om hub stad te versterken en publieke diensten te vernieuwen met betrokkenheid van burgers. Steden die hierin voorop lopen zijn o.a. Amsterdam, Stockholm en Gent. Ze noemen zichzelf ‘sharing cities’ en zitten dit in als city marketing.

Principes van de deeleconomie zouden gebruikt kunnen worden om talloze (sociale) voorzieningen in de stad zoals mobiliteit, zorg en veiligheid met minder geld en meer betrokkenheid te kunnen realiseren.

Credits afbeelding: CC: BY Carlos Maya, via Flickr