Wat begon met het delen van informatie en sociale netwerken is inmiddels uitgebreid naar de fysieke wereld: het tijdelijk verhuren van je kamer, het uitwisselen van energie, het elkaar lenen van spullen, verlenen van diensten zoals taxiritjes, schoonmaakklusjes en geven van bijles.

Deze ontwikkeling wordt aangeduid met verschillende begrippen: sharing economy, coproduction, collaborative economy, gig (‘klusjes’) economy, collaborative consumption, peer-to-peer economy (‘tussen gelijken’), crowdsourcing (‘uitbesteed aan een groep’) en in het Nederlands: deeleconomie.

Platformen hebben dit ‘delen’ een nieuwe impuls gegeven. Via platformen als Airbnb, Uber, Helpling, Peerby, Thuisafgehaald en Konnektid, kunnen losse individuen elkaar gemakkelijker dan ooit vinden en op grotere schaal persoonlijke diensten verlenen en producten aan elkaar verkopen of met elkaar delen. Dat dit nieuwe delen al lang niet meer beperkt is tot een selectie groep fanatieke ‘delers’, blijkt ook uit het succes van onder meer Airbnb.

Lees ook: Hoe we elkaar meer kunnen helpen dankzij deelplatformen 
Lees ook: De toekomst van de deeleconomie

Definitie deeleconomie

Een strenge afbakening van de deeleconomie wordt gegeven door Frenken en Meelen (Universiteit Utrecht, 2015): ” het fenomeen dat consumenten elkaar gebruik laten maken van hun onbenutte consumptiegoederen, eventueel tegen betaling.”

Hiermee wordt de deeleconomie beperkt tot:

  • consumenten onderling: dus geen bedrijven die spullen verhuren of leasen;
  • onderbenutte capaciteit: dus een autorit die je toch al zou maken, een huis dat je toch al hebt en ongebruikt is een paar weken per jaar;
  • tijdelijke toegang: dus je blijft zelf de hoofdeigenaar en draagt je bezit niet over (zoals bijv. tweedehands kleren verkopen op Marktplaats) maar verleent anderen toegang tot je product of dienst.

Hiermee kun je de deeleconomie zien als decentrale netwerken en marktplaatsen die de waarde van onderbenutte goederen en diensten ontsluiten door vraag en aanbod direct bij elkaar te brengen zonder traditionele institutionele tussenpersonen of organisaties.

In de praktijk gaat het bij de ‘deeleconomie’ om een bredere ontwikkeling waarbij diverse vormen van delen, samenwerken en diensten verlenen steeds meer aan het vervagen zijn. Mijn ruimere definitie van de deeleconomie sluit hierbij aan:

het fenomeen dat partijen (burgers, consumenten, organisaties) tijdelijk goederen met elkaar delen of elkaar diensten aanbieden, al dan niet tegen betaling, via het internet of een ander coördinerend systeem (een platform).

De rol van platformen

De platformen vervullen de rol van intermediair: ze bieden een ontmoetingsplaats waar meerdere vragers en aanbieders (degenen die de diensten verlenen of spullen aanbieden op het platform). Ze maken de interactie tussen beide partijen soepeler: zoals het elkaar vinden, het maken van afspraken, afhandelen van betalingen. Ze maken samenwerken en delen eenvoudiger, grootschaliger en geautomatiseerd. Platformen maken gebruik van zogeheten netwerkeffecten: meer gebruikers en/of meer dienstverleners maken het platform aantrekkelijker voor de andere partij.

Platformen maken samenwerken en delen eenvoudiger, grootschaliger en geautomatiseerd. Ze zorgen voor verbinding, vertrouwen, kwaliteit en continuïteit.

De platformen zorgen meestal ook voor kwaliteitsbewaking. Dit gebeurt veelal via wederzijdse beoordelingen waarmee iemands reputatie kan worden ingeschat zonder dat je een persoon al hoeft te kennen. Daarmee draagt het platform bij aan vertrouwen bij alle deelnemers: zo zul je eerder geneigd zijn goederen en diensten aan te bieden aan vreemden. Ze zorgen ook voor een bepaalde mate van continuïteit in de dienstverlening (door meerdere vragers en aanbieders te bundelen).

Lees ook: De deeleconomie heeft platformen als Uber nodig

Deeleconomie in Nederland

De diversiteit aan ‘deelplatformen’ is inmiddels enorm en blijft groeien. Hieronder een greep uit het aanbod. Je ziet een ontwikkeling van het delen van spullen naar diensten. Het kenmerkende voor deze deeleconomie-initiatieven is dat zowel vragers zich er kunnen melden als ook aanbieders die dienstverlener (bijv. chauffeur of klusser) willen zijn. Het platform heeft geen dienstverleners in dienst maar bemiddelt tussen vragers en aanbieders.

  • Spullen, kleding en goederen lenen of huren
    Peerby, Huren van buren, Krijg de kleertjes, De Kledingbibliotheek, Rewear, Deelit (campers, caravan, studieboeken), Djeepo (opslagruimte bij je buren).
  • Kamers en kantoorruimte
    Airbnb (kamers en woningen verhuren), Micazu (vakantiehuisjes),
  • Voertuigen delen, taxi en bezorging
    Voorbeelden: SnappCar (auto huren van je buren), MyWheels (auto huren aan/van je buren of een auto van MyWheels), Uber (taxi-en bezorgdiensten), BlaBlaCar (carpoolen), WeGo (zakelijke autodelen), Toogethr (carpooling, samen naar het werk), StappIn, Splitcar, Car2Go (autoverhuur, Daimler), ANWB AutoMaatje (vrijwilligers halen en brengen minder mobiele burgers), PickThisUp (lokale koeriers bezorgen spullen bij je thuis), Just Cargo (koeriersdienst auto en fiets), Brenger (bezorgdienst), Camptoo (caravans aan elkaar huren).
  • Energie
    Vandebron (duurzame energie geproduceerd door kleine lokale producenten zoals boeren), ZonnePanelenDelen (crowdfunding-investering in zonnepanelen-projecten), Doneer de zon, de WindCentrale, Powerpeers (kies zelf je kleinschalige energieproducenten).
  • Eten en dineren, rondleidingen
    goedkopere en gevarieerdere alternatieven voor de afhaalchinees en restaurants. Voorbeelden: ThuisAfgehaald, Deliveroo, UberEATS en Foodora (betaalde maaltijden afhalen bij thuiskoks), EatWith (eten bij hobbykoks, in Amsterdam), ShareDnD (eten bij hobbykoks thuis in een restaurantsfeer), WithLocals (locals laten je de stad zien en koken voor je; in Amsterdam en Eindhoven).
  • Klussen, hulpje in de huishouding, werkzaamheden, zorg en andere diensten
    Helpling (huishoudelijke hulp en schoonmaak), Huishoudelijke-HulpCroqqer (betaal, ruil of vind klusjes), Werkspot.nl (klusjes voor vakmannen), WeHelpen, NLvoorelkaar (vrijwilligerswerk), Charly Cares (gescreende kinderoppas), Care.com (professionele huishoudelijke hulp), Temper (horecajobs).
  • Business-to-business
    Floow2 (apparatuur, diensten en personeel).

Deeleconomie in steden – sharing cities

Diverse steden onderzoeken hoe ze de deeleconomie kunnen gebruiken om hub stad te versterken en publieke diensten te vernieuwen met betrokkenheid van burgers. Steden die hierin voorop lopen zijn o.a. Amsterdam, Stockholm en Gent. Ze noemen zichzelf ‘sharing cities’ en zetten dit in als city marketing. In het oog springende projecten hebben vooral betrekking op deelfietsen en deelauto’s om de drukte in de stad in te perken: minder voertuigen, minder parkeerplaatsen.

Principes van de deeleconomie zouden gebruikt kunnen worden om talloze (sociale) voorzieningen in de stad zoals mobiliteit, zorg en veiligheid met minder geld en meer betrokkenheid te kunnen realiseren. Zie meer toekomstbeelden over de stad van de toekomst en participatie in het thema Smart Cities.

Maatschappelijke vraagstukken van de deeleconomie

Er is de laatste jaren veel discussie ontstaan over de deeleconomie. De term ‘delen’, ‘sharing’ en ‘collaborative’ suggereert hele sociale en maatschappelijk verantwoorde initiatieven. In de praktijk worden veel platformen echter gerund van een centraal hoofdkantoor en zijn ze gericht op winstmaximalisatie. Tegelijkertijd ontwijken ze bestaande belastingen en hebben ze liefst geen personeel in dienst.

Echte economie, echt werk of hobbyisme?

De technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat de grenzen tussen delen of helpen en commerciële activiteiten steeds meer vervagen: klusjes doen, elkaar helpen, een maaltijd koken of woning verhuren gaat dan steeds meer lijken op part-time werken of zzp’en en er ook mee concurreren. Neem bijvoorbeeld Airbnb: als mensen vaak hun woning verhuren kan dat een doel op zich worden in plaats van een kleine bijverdienste of een gunst. Met ontwrichtende gevolgen (professioneel huisjesmelken, prijsopdrijving woningmarkt etc). Daarom overwegen overheden om de deeleconomie in te perken waardoor deze gescheiden blijft van de commerciële markt en dus ook anders gereguleerd kan worden (of niet gereguleerd: bijvoorbeeld geen belasting over wat er verdiend wordt).

Deeleconomie, verdeeleconomie of steeleconomie?

Er is een toenemende discussie over de vraag: zijn de platformen wel eerlijk? Wie profiteren ervan? Waar slaan de inkomsten neer? Er is behoefte aan nieuwe verdienmodellen waarbij de waarde die de platformen genereren en die het samen delen losmaakt, ook voor een belangrijk deel lokaal neer te laten slaan, zodat lokale gemeenschappen ervan profiteren. Daarom pleiten sommigen ervoor dat de deelnemers van het platform ook eigenaar worden van het platform: het deelplatform wordt dan een echte ‘coöperatie‘ en van ‘de commons‘. Eerlijk zullen we alles delen?

Lees verder in het thema Eerlijke economie, waarin ik de ‘eerlijke’ ontwerpprincipes van de platformeconomie en deeleconomie verken.

Arbeidsmarkt en deeleconomie

De deeleconomie heeft een felle discussie losgemaakt over de toekomst van arbeid en de positie van deelnemers. Zijn de platformen werkgevers (met werknemers in dienst) of zijn het intermediairs die zelfstandig ondernemers verbinden met klanten? Door zich als intermediair te beschouwen kunnen platformen als Uber, Deliveroo en Helpling hun kosten en investeringen laag houden en scherp concurreren met bestaande aanbieders.

Daarnaast zijn er vragen over de afhankelijkheid van dienstverleners van het platform door de algoritmes die platformen gebruiken. En wordt werk niet steeds meer ‘geautomatiseerd’ en opgehakt in kleine deeltaken die door mensen tegen lage tarieven worden gedaan (de mens als ‘Mechanical Turk’), in plaats van complexere banen waarbij een combinatie van taken wordt uitgevoerd.

Lees ook: De deeleconomie maakt de hervorming van de arbeidsmarkt nog urgenter
Lees ook: Sociale zekerheid in tijden van robotisering en de deeleconomie

Helpen als transactie

Wat betekent het voor (de economisering van) onze samenleving als we onze sociale relaties en de bereidheid om elkaar te helpen en te delen gaan uitdrukken in geld?

Lees meer in mijn thema Sociaal kapitaal

Toekomst van de deeleconomie

Het delen en uitwisselen via het web en via platformen kan leiden tot nieuwe vormen van organisaties die autonoom en zonder centrale sturing opereren. Deze zogeheten decentralized autonomous organizations, lijken op zelforganiserende zwermen van gelijken, ook wel peer-to-peer organizations of crowd companies genoemd. Ze zouden centraal geleide organisaties en instituties kunnen vervangen en flexibel en wendbaar opereren en snel opschalen. Er wordt ook wel gesproken van platform coops (cooperatives) waarbij de deelnemers samen eigenaar zijn van het platform of er tenminste samen over beslissen.

Lees ook: Hoe lokale platformen de macht van Thuisbezorgd en Uber kunnen breken

De onderstaande figuur laat de verschillende sturingsmodellen zien van de platformen.

Kwadranten eerlijke platformen.MK

Lees meer over de toekomst van samenwerken in mijn thema wisdom of crowds.